چهارشنبهسوری نه تنها با آداب و رسوم دیرین خود شناخته میشود، بلکه با طیف گستردهای از خوراکیهای لذیذ نیز همراه است که در این مقاله به تشریح آنها میپردازیم.
چهارشنبهسوری، جشنی باستانی است که در شب آخرین چهارشنبه سال، مصادف با سهشنبه شب، با آیینهایی چون آتشبازی و پریدن از بالای آتش برگزار میشود. برای بسیاری از فرهنگهای محلی ایران، اهمیت این شب گاهی اوقات حتی بیشتر از نوروز است. علاوه بر آیینهای خاص و پرش از آتش، مردم ایران این شب را با انواع غذاهای ویژه و خوشمزه جشن میگیرند. به مناسبت نزدیک شدن به این شب فرخنده، این مقاله به بررسی انواع خوراکیهای مرتبط با چهارشنبهسوری در میان اقوام گوناگون ایرانی اختصاص یافته است.
خوراکی های چهارشنبه سوری در شهرهای ایران
در شب چهارشنبهسوری، سنتها و فرهنگهای متنوعی در گوشه و کنار ایران زمین زنده میشود که با غذاهای سنتی و خوشمزهای همراه است. این مقاله به کاوش در آداب و رسوم غذایی اقوام مختلف ایرانی در این شب پرداخته و به تفصیل از تجربههای غذایی آنها در این جشن باستانی میگوید.
آشهای محبوب چهارشنبه سوری: آش شفابخش و آش رشته
در میان خانوادههای ایرانی، پخت آش شفابخش یا ابودردا، یک سنت رایج است. این آش با نیت آرزوی شفا برای بیماران طبخ میشود. برای تهیه این غذای پرخاصیت، هفت نوع سبزی و هفت نوع حبوبات، از هفت مکان متفاوت جمعآوری میشوند. سپس، این آش نیکوکاری در شب چهارشنبه سوری پخته و با نیت شفا، بین افراد توزیع میگردد. امید آن دارند که با فرا رسیدن سال نو، بیماریها کنار رفته و سلامتی و خوشبختی جای آنها را بگیرد.
آش رشته
در بسیاری از نقاط ایران، خصوصاً شهرهایی مانند تهران و اصفهان، آش رشته به عنوان یکی از غذاهای مرسوم شب چهارشنبه سوری شناخته میشود. این آش معمولاً در میان همسایهها پخش میشود و برای تهیهی آن، از رشتهی پلویی که به خوبی تفت داده شده استفاده میکنند، و اغلب در کنار گوشت و پیاز سرو میشود.
رشته پلو
رشته پلو نیز یکی از غذاهای محبوب در شب چهارشنبه سوری است که در اکثر شهرهای ایران طبخ میشود. این پلو با استفاده از رشتهای که تفت داده شده، تهیه میگردد و معمولاً همراه با گوشت و پیاز به عنوان یک وعده غذایی کامل سرو میشود.
بیشتر بخوانید : رشته پلو مجلسی شب عید رو اینطوری بپز!
چهارشنبه سوری در گیلان
در گیلان، “ترش تره” به عنوان یک غذای منحصر به فرد شناخته میشود که در شب چهارشنبهسوری، اهمیت ویژهای پیدا میکند. این غذا که از ترکیب سبزیهایی مانند گشنیز، جعفری، تره، اسفناج و چغندر تهیه میشود، در کنار آش گزنه یا چهل گیاه سرو میشود و به سفرههای گیلانی زیبایی خاصی میبخشد. این غذا با استفاده از برنج، سیر، آب نارنج، تخم مرغ و ادویهجاتی مانند نمک، فلفل سیاه و زردچوبه تهیه میشود و معمولاً با کته برنج سفید سرو میگردد.
بیشتر بخوانید: دستور پخت ترش تره اصیل گیلانی؛ غذای محبوب چهارشنبه سوری
گیلانیها با افسانهای جذاب این شب را جشن میگیرند: اعتقاد بر این است که زنی به نام خاتون در این شب از درون چاه بیرون میآید و به خانههای مردم سرک میکشد. اگر خانهای تمیز باشد و غذای خوبی تهیه شده باشد، خاتون آن خانه را مملو از خیر و برکت میکند. به همین دلیل، بسیاری از گیلانیها ترشه تره و ماست را آماده میکنند، زیرا باور دارند خاتون به این غذاها علاقهمند است.
سنتها و باورهای منطقهای تأثیر قابل توجهی بر روی آمادهسازی و ارائه غذاها در این شب دارند. مردم در مناطق مختلف گیلان، غذاهای ویژهای را در «سفره چهارشنبه خاتون» تدارک میبینند تا از خاتون استقبال کنند. همچنین، آجیل خاصی شامل تخمه هندوانه، تخمه کدو، پسته، فندوق، بادام، نخود، گندم و شاهدانه بو داده شده بر روی آتش مقدس، به عنوان بخشی از سنتهای این شب، در نظر گرفته میشود.
چهارشنبه سوری در قزوین
در شب چهارشنبه سوری، ساکنان قزوین از آداب و سنن خاصی برای جشن گرفتن این روز بهره میبرند که شامل تهیه و مصرف خوراکیها و شیرینیهای محلی خاصی است. این رسوم نه تنها نشان دهنده احترام به سنتهای گذشته است، بلکه فرصتی است تا با خوراکیهای ویژه و دلچسب، لحظاتی شاد را در کنار خانواده و دوستان سپری کنند.
یکی از شیرینیهای متداول در این شب، شیرینی برنجی و نون چایی است که هر دو به دلیل طعم دلپذیر و ملایمشان محبوبیت زیادی دارند. این شیرینیها نه تنها خوشمزه هستند، بلکه بخشی از فرهنگ و سنتهای قزوین به شمار میروند و نمایانگر غنای فرهنگی این منطقه هستند.
عصر چهارشنبه سوری، “دیماج”، غذایی محلی و خاص است که از ترکیب نان خشک، سبزیجات، گردو، پیاز داغ و خیار تهیه میشود. این غذا به خاطر ترکیب طعمهای متنوع و بافت خاصش، مورد توجه بسیاری قرار میگیرد و بخشی از سفرههای چهارشنبه سوری در قزوین را تشکیل میدهد.
برای شام این شب خاص، قزوینیها معمولاً “سبزی پلو با ماهی” را انتخاب میکنند که نشاندهنده ارتباط عمیق آنها با طبیعت و سنتهای غذایی است. این غذا با توجه به ارزشهای تغذیهای بالا و معنای فرهنگی که در خود دارد، بخش مهمی از جشن چهارشنبه سوری را تشکیل میدهد.
بیشتر بخوانید : ماهی شکم پر مجلسی؛ گزینه مناسب شب عید!
آجیل شب چهارشنبه سوری در قزوین شامل ترکیباتی مانند گردو، آجیل مشکل گشا، انجیر خشک و تخمه است که هر کدام به نوعی نمادی از برکت، سلامتی و خوشبختی در سال جدید محسوب میشوند. این آجیلها نه تنها به دلیل مزههای متنوع و لذتبخششان مورد استقبال قرار میگیرند، بلکه بار معنایی ویژهای نیز برای شب چهارشنبه سوری دارند.
چهارشنبه سوری در اردبیل
در شب چهارشنبه سوری، مردم اردبیل به رسمی دیرینه، شامی خاص و سنتی تهیه میکنند که به آن چرشنبه آخشامی میگویند. در این شب، آنها به طبخ سوتی پلو یا همان شیرپلو مشغول میشوند، که اغلب آن را با مرغ یا ماهی دودی همراه میکنند. علاوه بر این، کوکو سبزی نیز به عنوان یک غذای جانبی محبوب در کنار سوتی پلو سرو میشود، که این کوکو از هفت نوع سبزی محلی مختلف در اردبیل تهیه میشود.
یکی دیگر از سنتهای خوراکی چهارشنبه سوری در اردبیل، تهیه آجیل خاصی به نام «دین ایستاتمان» است. این آجیل از ترکیبی خوشمزه و مقوی شامل عدس، نخود، دیگر حبوبات خیس خورده و گندم برشته به همراه کنجد و مغز گردو ساخته میشود، و به عنوان آجیل مخصوص این شب خاص لذت برده میشود.
خوراکیهای شب چهارشنبه سوری در سراسر ایران
در شب چهارشنبه سوری، هر شهری در ایران با آیینهای ویژه و خوراکیهای منحصر به فرد خود این شب را جشن میگیرد.
- در تبریز، مردم با پایان دادن به شب در کنار خورش قرمه سبزی، احترام ویژهای به این روز میگذارند.
- خراسانیها نیز با پخت چهارپلو که از ترکیب ماش پلو، رشته پلو، زرشک پلو، و عدس پلو تشکیل شده، این شب را گرامی میدارند.
- در ارومیه، خوردن کوفتههای مخصوص نشاندهنده اهمیت این شب است.
- مردم بندرعباس با تهیه حلوا و کلوچههای ویژه، شادی و احترام خود را به این شب نشان میدهند.
- در اصفهان، آش رشته پخته و بین همسایهها توزیع میشود، نمادی از اشتراک و مهربانی.
- در مازندران و به خصوص در کلاردشت، سبزی پلو و ماهی بر سر سفرهها آورده میشود و به همراه تره کلا، شیر تره، ماست و برنج کته، این شب خاص را جشن میگیرند.
جمع بندی
چهارشنبه سوری، یکی از کهنترین جشنهای ایرانی، همواره با آیینها و سنتهای دوستداشتنی همراه است که از جمله مهمترین بخشهای آن، خوراکیهای ویژه و سنتی است. این خوراکیها نه تنها لذت بخش و خوشمزه هستند بلکه حامل معانی و آرزوهایی برای سلامتی، شادکامی و برکت در سال نو میباشند. از آش شفابخش یا ابودردا که با نیت آرزوی شفا برای بیماران تهیه و توزیع میشود، تا رشته پلو و آش رشته که نمادی از پیوند و مهربانی میان همسایهها است، هر خوراکی داستانی از فرهنگ و سنتهای غنی ایرانی را بازگو میکند.
در شهرهای مختلف ایران، این جشن با غذاهای متفاوتی جشن گرفته میشود. از تبریز با خورش قرمه سبزی گرفته تا مازندران با سبزی پلو و ماهی، هر منطقهای خوراکیهایی دارد که نشان دهنده تنوع فرهنگی و غذایی این سرزمین است. این تنوع غذایی نه تنها ذائقهها را راضی میکند بلکه نشان دهنده اتحاد و همبستگی در بین مردم ایران با وجود تفاوتهای فرهنگی است.
